Kimyasal transferde pompa arızalarının büyük bölümü mekanik değil malzeme kaynaklıdır. Doğru hidrolik seçilse, kapasite tam hesaplansa bile yanlış bir conta ya da uyumsuz bir gövde, pompayı haftalar içinde kullanılamaz hale getirir.
Bu rehber, sıvıyla temas eden parçaların (wetted parts) nasıl seçileceğini, malzemelerin sınırlarını ve sahada en sık yapılan hataları ele alıyor.
Zincirin en zayıf halkası kuralı
Bir pompada sıvıya temas eden parçalar yalnız gövde değildir:
- Gövde ve manifoldlar
- Çark, rotor veya diyafram
- O-ringler ve contalar
- Valf bilyaları ve oturma yüzeyleri
- Mil, burç ve yataklar
- Mekanik salmastra yüzeyleri
Bu parçalardan biri uyumsuzsa pompanın tamamı uyumsuzdur. PVDF gövdeli bir pompaya EPDM O-ring takmak, gövdenin direncini anlamsız kılar. Teklif ve sipariş aşamasında her kalemin malzemesi ayrı ayrı teyit edilmelidir.
Termoplastikler
| Malzeme | Üst sıcaklık (yaklaşık) | Güçlü olduğu yer | Sınırı |
|---|---|---|---|
| PVC | ≈ 60 °C | Ekonomik; seyreltik asit/baz, su arıtma | Düşük sıcaklık sınırı; çözücülerde çözünür |
| PP (polipropilen) | ≈ 100 °C | Seyreltik asit ve bazlar, tuz çözeltileri; ekonomik | Aromatik/klorlu çözücüler; oksitleyiciler (hipoklorit dahil) sınırlı |
| PVDF (Kynar®) | ≈ 135 °C | Çok geniş direnç: güçlü asitler, halojenler, çözücüler, hipoklorit | Sıcak derişik kostikte kullanılmaz |
| PTFE (Teflon®) | ≈ 260 °C | Neredeyse evrensel kimyasal direnç; en geniş sıcaklık aralığı | Mekanik olarak yumuşak, yük altında sürünür (creep); maliyetli |
Termoplastiklerin metale karşı en büyük üstünlüğü, korozyon direncinin kütlesel olmasıdır: bir kaplama gibi aşınıp altını açığa çıkarmazlar. Sunduğumuz termoplastik pompalar bu ihtiyacı karşılar; sızdırmazlık da gerekiyorsa termoplastik gövdeli manyetik kaplinli modeller değerlendirilebilir.
Elastomerler (conta, O-ring, diyafram)
| Malzeme | Sıcaklık | Uygun | Uygun değil |
|---|---|---|---|
| EPDM | ≈ 150 °C’ye kadar | Sıcak su, buhar, bazlar, ketonlar, seyreltik asitler | Yağ ve hidrokarbonlar |
| FKM / Viton® | ≈ 200 °C’ye kadar | Aromatik/klorlu hidrokarbonlar, yağlar, agresif asitler, yüksek sıcaklık | Sıcak derişik bazlar, ketonlar, aminler |
| NBR (Buna-N) | ≈ 100 °C’ye kadar | Petrol ürünleri, yağlar, yakıtlar | Güçlü asitler, ozon, ketonlar |
| PTFE | ≈ 260 °C’ye kadar | Neredeyse her şey | Esnek değildir; sızdırmazlıkta tasarım gerektirir |
EPDM ile FKM birbirinin tam tersi davranır: EPDM bazlarda iyi, yağda kötüdür; FKM yağ ve asitte iyi, sıcak bazda kötüdür. Sahadaki en sık hata, “her yere Viton takalım” alışkanlığıdır — kostik hattında bu tercih contayı şişirip parçalar.
Metaller
- 304 paslanmaz: Gıda ve genel su hizmetleri. Klorür ve asitlere sınırlı direnç.
- 316 / 316L paslanmaz: En yaygın proses malzemesi. Molibden katkısı klorür direncini artırır. Ancak hidroklorik asitte kullanılmaz ve klorürlü ortamlarda çukurcuk (pitting) ile gerilmeli korozyon çatlaması riski taşır.
- Alloy 20: Sülfürik asit hizmetleri için geliştirilmiştir.
- Hastelloy C: Oksitleyici ve klorür içeren zorlu ortamlar; yüksek maliyet.
- Dupleks paslanmaz: Yüksek mukavemet + klorür direnci; deniz suyu uygulamaları.
Metalik seçenekler için paslanmaz pompalar ve alaşımlı pompalar gruplarımıza bakabilirsiniz.
Hızlı uyumluluk tablosu
A = uygun · B = şartlı/sınırlı · C–D = uygun değil. Değerler oda sıcaklığı içindir.
| Kimyasal | PP | PVDF | PTFE | EPDM | FKM | 316 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Sülfürik asit %10 | A | A | A | A | A | B |
| Hidroklorik asit %20 | A | A | A | A | A | D |
| Fosforik asit %20 | A | A | A | A | A | B |
| Sodyum hidroksit %20 | A | B | A | B | D | B |
| Sodyum hipoklorit | C | A | A | C | B | C |
| Aseton | A | D | A | C | D | A |
| Toluen | C | A | A | D | B | A |
Bu tablo yalnız bir özettir. 1.460 kimyasal ve 26 malzeme için arama yapabileceğiniz Kimyasal Uyumluluk Tablosu aracımızı kullanarak taşıyacağınız sıvıyı doğrudan sorgulayabilirsiniz.
Tabloda dikkat çeken üç nokta:
- 316 paslanmaz, hidroklorik asitte kullanılamaz. “Paslanmaz her şeye dayanır” varsayımı en pahalı yanılgılardan biridir.
- PVDF asetonda çözülür, buna karşılık toluende çok iyidir. PP tam tersi davranır. Çözücü seçiminde tek bir “iyi plastik” yoktur.
- Sodyum hipoklorit PP, EPDM ve 316 için zorlayıcıdır; doğru tercih PVDF veya PTFE’dir. Dozaj tarafındaki ayrıntılar için dozaj pompası rehberimize bakın.
Korozyon tek biçimde olmaz
“Malzeme dayanıyor mu?” sorusu tek boyutlu değildir; metallerde hasar birkaç farklı mekanizmayla gelir ve bazıları uyumluluk tablosunda görünmez:
- Üniform korozyon: Yüzeyin her yerinden dengeli incelme. Öngörülebilirdir; tablolardaki “mm/yıl” değerleriyle ömür hesaplanabilir.
- Çukurcuk (pitting) korozyonu: Yüzey sağlam görünürken noktasal delinme. Klorürler paslanmazda bunu tetikler. Toplam kütle kaybı çok az olduğu için ölçümle fark edilmez — pompa bir gün delinir.
- Aralık (crevice) korozyonu: Conta altı, flanş arası gibi durgun bölgelerde yoğunlaşır. Tasarım hatası kadar malzeme sorunudur.
- Gerilmeli korozyon çatlaması (SCC): Gerilme + klorür + sıcaklık birlikteliğinde ani çatlak. 304/316 paslanmazın sıcak klorürlü ortamdaki klasik zaafıdır.
- Galvanik korozyon: Farklı iki metal temas ettiğinde daha aktif olan hızla yenir. Pompa gövdesi ile cıvata/flanş malzemesinin uyumu bu yüzden önemlidir.
Termoplastiklerde karşılığı gerilmeli çatlama (ESC) ve şişme/yumuşamadır: malzeme çözünmez ama kimyasalı emerek boyut ve mukavemet değiştirir. Bir parçanın “delinmemesi” uyumlu olduğu anlamına gelmez — ölçüsü ve mukavemeti korunmalıdır.
Plastikte basınç, sıcaklıkla düşer
Metal pompalarda basınç sınırı geniş bir sıcaklık aralığında hemen hemen sabit kalır. Termoplastiklerde ise durum farklıdır: sıcaklık arttıkça izin verilen çalışma basıncı belirgin biçimde düşer. Üretici föylerindeki basınç–sıcaklık (derating) eğrisi bu yüzden vardır.
Pratik sonuç: 20 °C’de 6 bara dayanan bir PP gövde, 80 °C’de bunun yalnız bir bölümünü taşıyabilir. Seçimi en yüksek sıcaklık ile en yüksek basıncın aynı anda oluştuğu noktaya göre yapın — ikisini ayrı ayrı kontrol etmek yanıltır.
Aynı mantık boru tesisatı için de geçerlidir; sıcak hatta plastik boru seçerken derating eğrisi ihmal edilmemelidir.
Yatak, mil ve salmastra malzemeleri
Sıvıyla temas eden ve sıklıkla gözden kaçan grup budur:
- Silisyum karbür (SiC): Çok yüksek aşınma direnci ve geniş kimyasal uyumluluk. Kırılgandır; termal şok ve kuru çalışmaya duyarlıdır. Salmastrasız pompaların standart yatağıdır — bkz. manyetik kaplinli pompa rehberi.
- Karbon-grafit: Kuru çalışmayı daha çok affeder, kendinden yağlayıcıdır; aşınma direnci SiC’den düşüktür. Güçlü oksitleyicilerde uygun değildir.
- Alümina seramik: Ekonomik ve kimyasal olarak dirençli; SiC’ye göre daha kırılgandır.
- PTFE kaplı mil / hastalanmış yüzeyler: Kaplama olduğu için çizilme ve aşınmada altındaki metal açığa çıkar; aşındırıcı sıvılarda dikkatli olun.
Tabloların üç tuzağı
1. Sıcaklık
Uyumluluk tabloları genellikle oda sıcaklığı içindir. Genel bir yaklaşım olarak sıcaklık her 10 °C arttığında korozyon hızı kabaca iki katına çıkar. 20 °C’de “A” olan bir kombinasyon 60 °C’de “C” olabilir. Çalışma sıcaklığındaki veriyi isteyin.
2. Derişim
Aynı kimyasalın farklı derişimleri tamamen farklı davranır. Sülfürik asit bunun klasik örneğidir: seyreltik hâli indirgeyici, derişik hâli güçlü oksitleyici gibi davranır ve uygun malzemeler değişir. “Sülfürik asit” demek yetmez; yüzde kaç olduğunu belirtin.
3. Karışımlar ve safsızlıklar
Tablolar saf kimyasallar içindir. Gerçek proses sıvıları karışımdır; eser miktardaki bir klorür ya da oksitleyici, ana kimyasala göre seçilmiş malzemeyi bozabilir. Emin olunamayan durumlarda numune daldırma testi (kupon testi) en güvenilir yöntemdir: malzeme örnekleri gerçek sıvıda, gerçek sıcaklıkta bekletilir, ağırlık ve görünüm değişimi ölçülür.
Seçim akışı
- Sıvıyı tam tanımlayın: Kimyasal adı, derişimi, çalışma ve tepe sıcaklığı, katı içeriği, safsızlıklar. Güvenlik bilgi formu (SDS) başlangıç noktasıdır.
- Gövde malzemesini belirleyin (termoplastik / paslanmaz / alaşım).
- Elastomerleri ayrıca seçin — gövdeyle aynı olduklarını varsaymayın.
- Yatak/mil/salmastra malzemelerini doğrulayın (SiC, karbon, seramik).
- Sıcaklık ve basınç sınırlarını seçilen tüm malzemeler için kontrol edin; en düşük sınır sistemin sınırıdır.
- Kritik hizmette kupon testi yapın veya üreticiden yazılı onay alın.
Sıvınızın adını, derişimini ve sıcaklığını paylaşırsanız uygun malzeme kombinasyonunu birlikte belirleyebiliriz — teknik destek için bize ulaşın ya da termoplastik, paslanmaz ve alaşımlı pompa gruplarımızı inceleyin.